زندگی و آثار دکتر علی شریعتی

شریعتی از تولد تا شهادت:

دکتر علی شریعتی در دوم آذر ماه سال هزار و سیصد و دوازده در روستای کاهک از توابع سبزوار به دنیا آمد . پدرش محمد تقی شریعتی از محققان و نویسندگان دینی معاصر و مادرش زهرا امینی است .

دوران دبستان را در مزینان گذراند و برای ادامه تحصیل در مقطع دبیرستان وارد دبیرستان فردوسی مشهد شد و در سال 1329 وارد دانشسرای مقدماتی مشهد شد. در سال 1331 دانشسرای مقدماتی را به پایان رساند و اقدام به تاسیس انجمن اسلامی دانش آموزان نمود.

در سال 1332 به عضویت نهضت مقاومت ملی در آمد و در سال 1333 موفق به اخذ دیپلم کامل ادبی شد و در همان سال اولین کتاب خود را که ترجمه ای از یک کتاب بود به چاپ رساند.

دکتر علی شریعتی در سال 1334 وارد دانشکده ادبیات مشهد شد و در همان سال اقدام به انتشار یکی از انقلابی ترین کتابهای خود یعنی ابوذر غفاری نمود .

در سال 1336 به همراه عده ای از اعضای نهضت مقاومت ملی در مشهد دستگیر شد و در سال 1337 از دانشکده ادبیات با رتبه اول فارق التحصیل شد و با یکی از همکلاسیان خود به نام پوران شریعت رضوی ازدواج کرد .

دکتر علی شریعتی در سال 1338 با بورسیه دولتی برای ادامه تحصیلات عازم فرانسه شد و در آنجا هم دست از مبارزه بر نداشت و به سازمان آزادیبخش الجزایر پیوست و به همین دلیل مدتی را در زندان فرانسه به سر برد و در همانجا بود که با افکار نوین افرادی چون سارتر و فانون و ... آشنا شد .

در سال 1341 بود که به همکاری با جبهه ملی و نهضت آزادی و نشریه ایران آزاد پرداخت و به همین دلیل پس از پایان تحصیلات و اخذ مدرک دکتری در رشته تاریخ و مراجعت به ایران در مرز دستگیر شد ولی پس از مدتی آزاد شد و به همکاری با اداره فرهنگ پرداخت و پس از آن به عنوان کارشناس بررسی کتب درسی منسوب شد .

اوج فعالیتهای دکتر در سال 1345 هنگامی که به عنوان استادیار رشته تاریخ دانشکده مشهد برگزیده شد ، شروع شد و در سال 47 بود که به سخنرانیهای آتشین خود در حسینیه ارشاد پرداخت و به همین علت در سال 52 به مدت 18 ماه در زندان انفرادی شهربانی بود. که پس از آن از سخنرانی منع و خانه نشین شد و مجبور به ترک ایران شد که متاسفانه این سفر دیگر بازگشتی نداشت .



دکتر علی شریعتی در سحرگاه 29 خرداد 1356 در سوت همپتون انگلیس جان به جان آفرین تسلیم می کند و دوستان و آشنایان با افکارش را در غمی بزرگ فرو می برد.

[center]
[center]

تقریباً در همان هنگام که جلال آل احمد درگیر مسئله ایران و غرب و مهندس بازرگان در پی ایجاد پیوند بین علم و دین بودند. علی شریعتی نیز به همین مسائله روی آورد؛ البته از یک دیدگاه جدید احیاگرانه و مکتبی.

شریعتی هویت اسلامی را به عنوان منبع اصیل فرهنگ ایرانی در نظر گرفت و بنای عظیم خود را که از سرچشمه­های اسلام شیعی سیراب می ­شد، بر فراز آن ساخت. بنایی که شیعه را مکتب اعتراض تعریف می کرد و قیام سرخ علوی را میراث آدم و ابنای او می­دانست و این چنین است که به نظر برخی از نویسندگان او «محبوب­ترین آموزگار رادیکالیسم اسلامی در ایران نوین» است.

علی شریعتی در سال 1312 ش در روستای مزینان از توابع سبزوار در خانواده¬ای مذهبی به دنیا آمد. وی در مشهد به تحصیل پرداخت و پس از گذراندن دوران ابتدایی و متوسطه، وارد دانشسرای مقدماتی شد. از همین زمان به فعالیت سیاسی روی آورد و به نهضت خداپرستان سوسیالیست (تأسیس در سال 1332 ش به رهبری محمد نخشب) پیوست. همچنین از همین دوران تحصیل در دانشرا بود که با ترجمه کتاب «ابوذر غفاری» نوشته یک نویسنده مصری، به نویسندگی روی آورد.

در سال 1337 ش لیسانس ادبیات را از دانشگاه مشهد گرفت و در سال 1338 با استفاده از بورس دولتی به فرانسه رفت و در طول مدت 5 سال اقامت در فرانسه افکار و روحیاتش به شدت متحول شد و با علاقه و اشتیاق به مطالعات جامعه شناسی و تاریخ ادیان پرداخت و از نزدیک با مکاتب اجتماعی و فلسفی و نوشته¬ها و آثار فلاسفه و دانشمندان مختلف آشنا شد.

به سبب ارتباط با جبهه آزادی بخش الجزایر و نیز به علت شرکت در تظاهراتی که پس از قتل «پاتریس لومومبا» دولت مرد و مبارز سیاسی کنگویی در پاریس برپا شده بود، از سوی پلیس فرانسه دستگیر و زندانی و محاکمه شد. همین سوابق سبب شد که او در بازگشت به ایران در سال 1343 توسط ساواک دستگیر شود. پس از آزادی از زندان به رغم داشتن مدرک دکترا، مدتی به آموزگاری در دبیرستانهای مشهد پرداخت تا این که در سال 1345 به استخدام دانشگاه مشهد درآمد و تا سال 1350 که عملاً و رسماً کلاسهایش به دستور ساواک تعطیل شدند، عضو هیئت علمی گروه تاریخ دانشکده ادبیات مشهد بود.

همکاری دکتر شریعتی با حسینیه ارشاد از سال 1347 آغاز شد و تا سال 1351 که حسینیه به دستور ساواک تعطیل شد ادامه یافت. شریعتی در سالهای اسلام شناسی کوشید هم طرح اندامواری از اسلام ارائه دهد و «آناتومی» این دین را مشخص کند و هم جایگاه واقعی مفاهیم و معارف و احکام اخلاقی و عملی را در یک منظومه فکری و اعتقادی بنمایاند. در واقع می¬توان گفت که کار شریعتی در حسینیه ارشاد و تلاشهای بعد وی، شکل تکامل یافته¬تر و چپ¬¬تر بعثت و ایدولوژی بازرگان بود. اما باید توجه کرد که دستگاه اعتقادی شریعتی از نظر مبانی و دیدگاه و تحلیل و زبان و نتایج با بازرگان تفاوت اساسی داشت.

قبل از شریعتی روشنفکران و اندیشمندانی از جمله بازرگان کوشیده بودند برای اسلام توجیهاتی علمی بیابند.

توجیه علمی اسلام تا حدی ناشی از این اعتقاد بود که موفقیتهای دنیا نوین خواه توفیقات علمی و فنی و خواه پیشرفتهای اجرایی و نهایی را باید پذیرفت به شرط این که عنصر ایمان را پاس بداریم. شریعتی اساساً با این گروهها مخالف بود و آنان را محافظه کارانی می-شمرد که سخنانشان دیگر خریداری نداشت.

شریعتی بر آن بود که ایرانیان برای این که هویت حقیقی خود را بیابند، باید بدانند که چه چیزی موجب انقطاع تاریخی آنان شده و جنبه¬های فرهنگ ملی شان را کنار زده است. از جمله این عوامل عبارتند از:



• وجود ملل متمدن، نیمه وحشی، نیمه متمدن و وحشی¬ای که در طول تاریخ پیوستگی تاریخی و فرهنگی آن را بارها قطع کرده¬اند.

• وجود اختلافات طبقاتی که در اواخر دوره ساسانی شکل گرفت و به نوبه خود تعامل ملی و وحت زبان، فرهنگ، اندیشه و روحیه را نابود کرد.

• حکومت بیگانگان از جمله یونانیان، اعراب، ترکان و مغول که در از هم گسیختن پیوستگی تاریخ ایران و تضعیف روحیه جمعی ایرانیان سهیم بود.

• سرانجام استعمار نوین غرب با این فرض که پیشرفت غرب مسیری خطی و ارزشی جهانشمول دارد، مسیحیت را به یاری گرفت تا مقاومت جوامع دیگر را در برابر سلطه غرب در هم شکند و آنها را وادار کند تا روشهای غربی را بپذیرند.

این جریان تعصب آنان را نابود کرد و بدین گونه راه را هم بر نفوذ غرب و هم بر نابودی ارزشهای تاریخی، سنتی و اخلاقی جوامع شرقی گشود. شریعتی پس اظهار

می¬دارد که در این دگرگونی تاریخی، مردم ایران بی دفاع بودند، زیرا پیشگامان تهاجم فرهنگی غرب در ایران، روشنفکران متجدد ایرانی بودند که شعارهای تازه جذابی نظیر «جهان وطنی»، «اومانیسم»، «انترناسیوناایسم»، «لیبرالیسم» و «مدرنیسم» را رواج می¬دادند. به نظر شریعتی، تجدد و مارکسیسم دو وجه متفاوت حمله به شخصیت اصیل و خویشتن تاریخی ملتهای غیر غربی¬اند.

تجدد، «ناآگاهانه و غیر مستقیم» عمل می¬کند و فرمان می¬دهد و هویت ملتهای غیرغربی را به شیوه¬ای تغییر می¬دهد که متجدد ایرانی یا مسلمان احساس می¬کند با فرهنگ غرب پیوندهای بیشتری دارد تا با فرهنگ خود. مارکسیسم با تأکید بر فرهنگ طبقاتی در مقابل فرهنگ ملی و با حمایت از یک طبقه جهانی که مافوق ملیتهای خاص است، به مبارزه¬ای شدید و پیچیده بر ضد هویت ملی دست می¬زند. وی اظهار می¬دارد که تمام عوامل مذکور، تداوم تاریخی ایران را برهم زده¬اند و ایرانیان معاصر تقریباً هیچ احساس هویت ملی ندارند؛ و سپس به رسالت روشنفکران در درمان این مشکلات اشاره می¬کند. بزرگترین دغدغه شریعتی در اینجا به ارتباط و نسبت روشنفکر و جامعه برمی¬گردد.

جوامع اسلامی بعد از این که ارتباطات منظم¬تری با غرب برقرار کردند به تقلید از

ویژگی¬های روشنفکران غربی و بی آن¬ که همان روند تاریخی ظهور روشنگری را طی کنند، به سادگی یک طبقه روشنفکر تشکیل دادند. وقتی این روشنفکران نوظهور به مبارزه با مذهب پرداختند درنمی¬یافتند که واکنش نسبت به مسیحیت عامل پیدایش طبقه روشنفکر غرب بوده است و مسیحیت مثل اسلام نیست. شریعتی نتیجه می¬گیرد که انتقاد از دین در غرب آزادی تفکر ایجاد کرد و به رشد علم انجامید. اما در جوامع اسلامی به شکسته شدند سد دین در برابر نفوذ امپریالیسم، نفوذ استعمار اقتصادی، نفوذ و هجوم مصرف و هجوم انحطاط و انحراف اندیشه منجر شد. هویت دینی جزو جدایی ناپذیر فرهنگ ملی در جوامع غیرغربی است و بازیافت آن، نخستین گام ضروری دینی در حرکتی فراگیر به سوی خودآگاهی است.





در این مقطع روشنفکران دینی تلاش کردند تا نشان دهند که دین از بهترین برنامه¬ها برای اداره دنیای آدمیان برخوردار است. اگر در قرائت علم گرایانه بر بعد عقلانی و منطقی دین تأکید می¬شد، در این قرائت، توجه عمده بر تواناسازی دین بود. بازخوانی ایدئولوژیک متون دینی یعنی آنکه دین را به گونه¬ای تفسیر کنیم که به مثابه راهنمای عمل و یک مرامنامه این دنیایی درآید. همچنین قرائت ایدوئولوژیک از دین به معنای استفاده از عناصر دین در بازسازی یک ایدئولوژی به منظور ایجاد تغییر اجتماعی است. قرائت ایدئولوژیک از اسلام در این دوران با همه تنوعاتش در تأثیرپذیری از آموزه¬های مارکسیستی مشترک است. مشترکات این قرائت عبارتند از این که همه گرایشهای آن از کلمات نهایی مارکسیستی بهره گرفتند. واژگانی چون «خودآگاهی طبقاتی»، «طبقه»، «سرمایه داری»، «محرومین»، «مستضعفین»، «توده»، «تضا» و «جامعه بی طبقه».

رویکرد انتقاد آمیز به مدرنیته غربی و آموزه¬ها و مبادی آن از مشترکات دیگر این گرایشهایست که براساس آن، آموزه¬هایی چون دموکراسی، لیبرالیسم، آزادی، حقوق بشر و ... شعارهای فریب آمیز و توطئه انگارانه درک می¬شد.

شریعتی به عنوان کسی که سراسر عمرش را وقف پی ریزی این قرائت کرد مرکز ثقل آثار و اندیشه¬هایش را بر روی این مسئله قرار دارد؛ به طوری که او را می¬توان نماینده ان تلقی کرد. شریعتی معتقد بود که جنبه¬های خاصی از تعالیم شیعه، عملکرد ایدئولوژیک دارند و ایرانیان را پیروی کردن از ایدئولوژی غربی بی نیاز می¬کنند. یکی از اینها مفهوم مکتب بود که شریعتی آن را نوعی کلیت و نظام هماهنگ اندیشه¬ها، رفتارها و داوری¬ها می¬دانست که برخلاف علم و مهارتهای فنی، به کسی که آن را می¬پذیرد هم معنی و هم جهت و هم مسئولیت و رسالت می¬دهد. در نظر او ایدئولوژی، شکل بسط یافته مکتب است و شیوه رفتار فرد را تعیین می¬کند. لیکن در اینجا شریعتی از نظر پیشین خود یعنی یکی دانستن مکتب و ایدئولوژی دور می¬شود و اظهار می¬کند که ایدئولوژی یک کارکرد اجتماعی خاص دارد که با بسیج سیاسی مردم به سوی هدفی آرمانی، در کار تغییر جامعه است. مکتب عمدتاً مجموعه¬ای از دانش و مهارت به منظور تفسیر جهان است و آن را می¬توان معادل مکتب فکری در تاریخ و تفکر و سبک در تاریخ هنر دانست.

با گزیده ای کوتاه از سه اثر گرانقدر دکتر شریعتی یعنی کتابهای: (( یک جلوش

تا بینهایت صفرها))((چهار زندان)) و((پدر! مادر! ما متهمیم)) همراه شما خواهیم بود.

لازم به ذکر است کتاب های(( پدر! مادر ! ما متهمیم)) و(( چهار زندان - متن یکی از

سخنرانی های دکتر شریعتی)) توسط(( انتشارات قلم ))انتشار میابد و همچنین مجموعه

شعر ((یک جلوش تا بی نهایت صفر ها ))که از آثار گرانقدر دکتر شریعتی هستند

توسط(( بنیاد فرهنگی شریعتی)) همراه با ترجمه انگلیسی چاپ گردیده است.

در ادامه شما را به دیدن قسمت هایی زیبااز این سه اثر دعوت میکنیم که البته توصیه

بنده به شما عزیزان اینست که این کتب رابطور کامل نیز بخوانید.

(( یک جلوش تا بی نهایت صفر ها ))

وقتی بخوای فقط ((خودت)) باشی تنها باشی

وقتی بخوای فقط با صفر ها باشی

عمر تو مثل یک خط منحنی روی خودت دور میزنه

مثل صفر باز از آخر میرسی به اول! می مونی میگندی

مثل مرداب مثل حوض بسته میشی مثل دایره

مثل ((صفر))!

اما اگه جلو ((یک)) بنشینی...؟

اگه بخوای فقط برای ((یک)) باشی

از پوچی و از تنهایی در بیای همنشین ((یک)) بشی...؟!

باید برای دیگران زندگی کنی.

(( چهار زندان ))

انسان یعنی آزادی و آن تزی که میخواستم بگویم از اینجا شروع میشود

و آن اینست که )(اراده آزاد انتخاب کننده اسیر چهار جبر است)).

زندانی چهار زندان است. و بنا براین انسان شدن و رسیدن به اراده آزاد خدا گونه که

بتواند در طبیعت انتخاب کند هنگامی است که او بتواند از این چهار زندان خلاصی

حاصل نماید و از این چهار جبر نجات یابد.

و آنچه که با عنوان نجات و رستگاری در مذاهب و فلسفه هابه دنبالش هستند همین

است.

(( این چهار زندان کدام است؟ ))خوشبختانه در اینجا احتیاج به توضیح ندارد.(( اصلا

جبر یعنی چه؟))

یعنی ((نه من))هر حالتی هر اراده ای هر خواستی و گرایشی که در من هست اما

انتخاب شده بوسیله من نیست زاییده یک جبر است پس جبر یعنی آنتی تز آن اراده

خدایی.جنگ جبر و آزادی جنگ انسان است در طبیعت برای شدن خویش برای رفتن

از یک پدیده ی مادی بسوی خدا. این چهار زندان علت هایی هستند که اراده ی من آزاد

انتخاب کننده را خود می فشرند و محدود و مقید می سازند وبجای من انتخاب می کنند

عبارت اند از :1. جبر طبیعت 2. جبر تاریخ 3. جبر جامعه 4. جبر خویشتن.

(( پدر ! مادر ! ما متهمیم ))

میخواهم بگویم: خواهر !برادر! قضا و قدر آنچنانکه پدر و مادر تو و قیافه های حرفه

ای مذهبی تو می فهمند و آنچنانکه تو از آنان فهمیده ای نه تنها قضا و قدر اسلامی

نیست بلکه اساسا ضد اسلامی است و نه تنها ضد قضا و قدر اسلامی بلکه ضد همه ی

احکام قرآن و مسوولیت ها و وظایف و نفی کننده ی اصل نبوت ووحی و دعوت دین

است.

اگر آنچنان است که هر چه پیش آید و هر کس هر چه میکند و هر جور هست از پیش

معین است و بر او تحمیل و اراده ی هیچکس در سرنوشتش دخیل نیست پس پیامبران

برای چه آمده اند و هدایت خلق چه معنی دارد و بایستن و نبایستن یعنی چه؟

این ((جبر الهی)) بر خلاف صفت ((الهی اش )) سوقات زرتشتیهاست. و این است که

پیغمبر اسلام میگوید: القدریه مجوس هذه الامه ! بعد ها که صوفی گری هندی از شرق

و فلسفه بافی یونانی از غرب به کمک خلافت رواج یافت این فکر ضد اسلامی طرح

شده لا اقل بعنوان سند قرآن باید ملاک تحقیق تو باشد.

(( کل نفس بما کسبت رهینته:هر فردی در گرو دستاورد خویش است)) .









خرید پستی کلیه آثار دکتر علی شریعتی در 2 سی دی با قیمت 3000 تومان









خرید پستی آثار دکتر علی شریعتی ، مجموعه کامل کتاب ها و فیلم ها و سخنرانی های